Việc gọi tên “cơ chế chia sẻ phần giảm doanh thu” như dự thảo Luật PPP hiện nay là chưa chính xác. Thực chất, ở đây Nhà nước bồi hoàn 50% tổn thất của nhà đầu tư khi luật pháp thay đổi bất lợi cho nhà đầu tư. Như vậy, nếu dự thảo gọi tên cơ chế này là “Cơ chế đền bù tổn thất do thay đổi pháp luật” thì chính xác hơn và có thể ít gây tranh luận.

Chia sẻ rủi ro để có dịch vụ công với chi phí thấp nhất

Chúng ta nên nhìn nhận việc chia sẻ rủi ro từ giác độ tổng thể lợi ích của Nhà nước trong một dự án cơ sở hạ tầng. Dự án đầu tư theo hình thức PPP không phải là một công việc kinh doanh đơn thuần theo cơ chế thị trường. Nhà nước nhượng quyền cho nhà đầu tư tư nhân cung cấp dịch vụ công. Điều đó có nghĩa là nếu nhà đầu tư tư nhân không thực hiện dự án đó, Nhà nước sẽ phải thực hiện.

Các rủi ro của một dự án cơ sở hạ tầng luôn luôn hiện hữu, cho dù là thực hiện theo hình thức đầu tư công hay tư. Điều này cũng đồng nghĩa với việc nếu nhà đầu tư tư nhân không gánh chịu các rủi ro đó, Nhà nước sẽ phải gánh chịu trong trường hợp đầu tư công. Nếu Nhà nước yêu cầu nhà đầu tư tư nhân phải gánh chịu toàn bộ rủi ro đó, do mô hình hoạt động vì lợi nhuận, nhà đầu tư tư nhân sẽ yêu cầu mức lợi nhuận cao theo nguyên tắc càng rủi ro nhiều thì lợi nhuận phải càng lớn. Điều đó làm cho giá thành dịch vụ công sẽ rất cao, nếu người dùng không thể chấp nhận được mức giá thành đó, nhà đầu tư tư nhân sẽ không đầu tư. Nếu Nhà nước không có nguồn lực để tự thực hiện dự án đó, người dùng sẽ không có dịch vụ công để sử dụng.

Do đó, việc chia sẻ rủi ro cho nhà đầu tư tư nhân là cách thức để Nhà nước hấp thụ các rủi ro hiện hữu của một dự án đầu tư cơ sở hạ tầng theo cách thức tối ưu nhằm cung cấp dịch vụ công với mức chi phí hợp lý cho người dùng. Cách thức tối ưu trong chia sẻ rủi ro của một dự án PPP là rủi ro phải được phân bổ cho bên nào có thể ngăn ngừa hay khắc phục các rủi ro đó với mức chi phí thấp nhất. Nếu áp dụng nguyên tắc chia sẻ rủi ro như vậy, Nhà nước sẽ được lợi do có thể cung cấp dịch vụ công với mức chi phí thấp nhất tới người dân.


Chia sẻ rủi ro với dự án PPP sẽ giúp người dân hưởng dịch vụ công với chi phí thấp nhất

Thiếu nguyên tắc chia sẻ rủi ro

Với đặc thù là một hợp đồng kinh doanh kéo dài từ 20 - 30 năm, dự án PPP có rất nhiều rủi ro. Rủi ro trong mỗi dự án PPP thường khác nhau tùy đặc thù về dịch vụ, địa điểm và thời gian thực hiện của mỗi dự án. Tuy nhiên, dự thảo Luật hiện nay chưa đưa ra được các nguyên tắc chia sẻ rủi ro để các cơ quan nhà nước có thẩm quyền căn cứ vào đó đàm phán hợp đồng PPP với nhà đầu tư.

Một ví dụ rất phổ biến với các dự án cơ sở hạ tầng ở Việt nam là rủi ro chậm trễ bàn giao mặt bằng. Rõ ràng, việc chậm trễ giải phóng mặt bằng sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến kế hoạch kinh doanh, hợp đồng vay vốn mà nhà đầu tư đã ký với ngân hàng. Đây là rủi ro mà nhà đầu tư không có khả năng kiểm soát được vì trách nhiệm giải phóng mặt bằng thuộc về Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Dự thảo Luật không quy định rõ trong trường hợp chậm trễ bàn giao mặt bằng, Nhà nước có chia sẻ rủi ro này cho nhà đầu tư hay không và nguyên tắc như thế nào.

Nên đổi thành “cơ chế đền bù tổn thất do thay đổi pháp luật”

Tên gọi Điều 83 của dự thảo Luật là “Cơ chế chia sẻ phần tăng, giảm doanh thu”. Nội hàm của cơ chế chia sẻ phần tăng, giảm doanh thu trong dự thảo hiện nay hoàn toàn khác với kinh nghiệm quốc tế. Doanh thu của một dự án cơ sở hạ tầng được tính dựa trên sản lượng đầu ra (ví dụ lưu lượng giao thông đối với các dự án đường bộ, hay khối lượng nước cung cấp cho người dân đối với dự án cung cấp nước) và biểu giá. Do đặc thù các dịch vụ cơ sở hạ tầng là các dịch vụ công, biểu giá thường phụ thuộc vào quy định của Nhà nước.

Ví dụ, ở Việt Nam quy định giá trần cho các dự án đường bộ thuộc cao tốc Bắc - Nam. Vì thế, việc chia sẻ doanh thu ở đây thực chất là chia sẻ rủi ro khi nhu cầu thấp hơn mức dự báo trong báo cáo nghiên cứu khả thi. Để bảo đảm quyền lợi cho khu vực công, Nhà nước cũng yêu cầu nhà đầu tư phải chia sẻ phần lợi nhuận trong trường hợp lưu lượng cao hơn dự báo. Đáng tiếc, dự thảo Luật hiện nay không thể hiện nguyên tắc này. Nhà nước yêu cầu nhà đầu tư chia sẻ lợi nhuận khi nhu cầu cao hơn dự báo, nhưng không chia sẻ tổn thất cho nhà đầu tư trong tình huống bất lợi khi nhu cầu thấp hơn dự báo.

Do đó, việc gọi tên “cơ chế chia sẻ phần giảm doanh thu” hiện nay là chưa chính xác. Thực chất, ở đây Nhà nước bồi hoàn 50% tổn thất của nhà đầu tư khi luật pháp thay đổi bất lợi cho nhà đầu tư. Như vậy, nếu dự thảo gọi tên cơ chế này là “Cơ chế đền bù tổn thất do thay đổi pháp luật” thì chính xác hơn và có thể ít gây tranh luận. Theo kinh nghiệm quốc tế, khi thay đổi pháp luật gây ảnh hưởng bất lợi nghiêm trọng cho dự án PPP, Nhà nước thường phải đền bù 100% tổn thất cho nhà đầu tư.

Đoàn Giang - Chuyên gia PPP quốc tế
Báo Đại biểu nhân dân

    Tổng số lượt xem: 125
  •